ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଇତିହାସରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳର ‘ଯାତ୍ରୀ କର’ (Pilgrim Tax) ଏକ ବିବାଦୀୟ ତଥା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ। ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଶାସକଙ୍କ ଏହି ଅଜବ ସମ୍ପର୍କର କାହାଣୀ ବେଶ୍ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ।
ଶାସନ ଓ ଶୋଷଣର ରଣନୀତି
୧୮୦୩ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ଦଖଲ କରିବା ପରେ ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ଅନୁଭବ କରିଥିଲା ଯେ, ଓଡ଼ିଶାବାସୀଙ୍କ ହୃଦୟ ଜିତିବାକୁ ହେଲେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଆପଣେଇବାକୁ ହେବ। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ। ୧୮୦୬ ମସିହାରେ ସେମାନେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ‘ପିଲଗ୍ରିମ୍ ଟ୍ୟାକ୍ସ’ ବା ଯାତ୍ରୀ କର ପ୍ରଚଳନ କଲେ।
କେମିତି ଥିଲା ଏହି ନିୟମ?
ସେତେବେଳେ ପୁରୀକୁ ଆସୁଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଚାରୋଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା:
ଲାଲ୍ ଯାତ୍ରୀ: ଧନୀ ବର୍ଗ, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବାଧିକ ୧୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର ଦେଉଥିଲେ।
ନିମ-ଲାଲ୍ ଓ ଭୁରିଆ: ମଧ୍ୟମ ଓ ନିମ୍ନ ବର୍ଗର ଯାତ୍ରୀ।
କାଙ୍ଗାଳ: ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗରିବ, ସେମାନଙ୍କୁ କରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳୁଥିଲା କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦର୍ଶନ ସମୟ ସୀମିତ ଥିଲା
ଅଠରନଳା ଏବଂ ଲୋକନାଥ ଘାଟରେ କଡ଼ା ପହରା ଦିଆଯାଉଥିଲା। କର ନଦେଲେ କୌଣସି ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ସହର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ ଅନୁମତି ମିଳୁନଥିଲା।
ବିରୋଧ ଓ ଉଚ୍ଛେଦ
ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଏହି ଟଙ୍କାରେ ମନ୍ଦିରର ପରିଚାଳନା କରୁଥିଲେ ସତ, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଅଣ-ହିନ୍ଦୁ ଶାସକ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଟଙ୍କା ନେବାକୁ ନେଇ ଭାରତ ଓ ବ୍ରିଟେନରେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ ହୋଇଥିଲା। ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ମିଶନାରୀମାନେ ଏହାକୁ “ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜାକୁ ସରକାରୀ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ” କହି ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ଶେଷରେ ଜନ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଚାପ ଯୋଗୁଁ ୧୮୪୦ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଏହି ଯାତ୍ରୀ କର ପ୍ରଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଉଚ୍ଛେଦ କରିଥିଲେ।
ଏହି କାହାଣୀ କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ଟ୍ୟାକ୍ସ ବା କରର ବିବରଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ହେଉଛି ଜଣେ ବିଦେଶୀ ଶାସକର ବ୍ୟବସାୟିକ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ୱାଭିମାନ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ଏକ ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧର ଦସ୍ତାବିଜ। ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ରାଜସ୍ୱର ମାଧ୍ୟମ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଜନମତ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ଆଗରେ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଇଁବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ପୁରୀର ଅଠରନଳା ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେହି ସମୟର ମୂକ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ଛିଡ଼ା ହୋଇଛି, ଯାହା ଆମକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ ଯେ ବିଶ୍ୱବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ କୌଣସି ସାଂସାରିକ ଶୁଳ୍କ କେବେ ବି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସାଜି ପାରିବ ନାହିଁ। ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଏହି ବିଜୟ ହିଁ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, ବିଶ୍ୱାସ ସବୁବେଳେ ଶାସନଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ।
